Sen o Domu

Nie chcesz czytać? Odsłuchaj odcinek!

To fragment mojego ponad dwugodzinnego przewodnika po psychologii analitycznej Junga – film startuje od rozdziału o początkach psychologii analitycznej.

Psychologia analityczna Junga narodziła się z bezprecedensowego zderzenia twardej psychiatrii klinicznej z mitologią, religioznawstwem, gnozą, alchemią, a w końcu nawet z fizyką kwantową. Ale zanim do tego doszło, musiała umrzeć jedna z najsłynniejszych przyjaźni w historii nauki. Jej koniec przypieczętował sen – o domu, który miał prehistoryczną jaskinię w piwnicy.

Wiedeń, 3 marca 1907 – trzynaście godzin rozmowy

Początki tej intelektualnej rewolucji sięgają przełomu XIX i XX wieku i zuryskiej kliniki psychiatrycznej Burghölzli, gdzie młody Jung prowadził swoje eksperymenty z testem skojarzeń. Po okresie intensywnej korespondencji i wymiany prac doszło do pierwszego spotkania z twórcą psychoanalizy. 3 marca 1907 roku w Wiedniu 50-letni Zygmunt Freud i 30-letni Carl Gustav Jung rozmawiali bez przerwy przez trzynaście godzin.

Freud dostrzegł w młodszym badaczu geniusza wspartego empirycznym rygorem – i kogoś, kto mógł wyprowadzić psychoanalizę poza wiedeńskie, żydowskie środowisko. Namaścił go na swojego „najstarszego przybranego syna, następcę tronu i dziedzica” całego ruchu psychoanalitycznego.

Zygmunt Freud - czarno-bialy portret starszego mezczyzny z broda — Zygmunt Freud. Szukał następcy, który przejmie po nim psychoanalizę – i przez kilka lat był przekonany, że go znalazł.

Kompleksy odkryte przez Junga Freud traktował jako upragniony, eksperymentalny dowód na istnienie wyparcia. Ale system Junga, początkowo zasilany freudowską teorią, bardzo szybko zaczął wykraczać poza jej ramy.

1909 – podróż do Ameryki

Katalizatorem wyłomu była wspólna podróż do Stanów Zjednoczonych jesienią 1909 roku. Obaj zostali zaproszeni przez pioniera psychologii G. Stanleya Halla, rektora Clark University w Worcester, na obchody dwudziestolecia uczelni. Freud wygłosił tam swoje słynne „Pięć wykładów o psychoanalizie” – była to pierwsza oficjalna, akademicka legitymizacja psychoanalizy w USA.

Grupowe zdjecie z Clark University 1909 - Freud, Hall i Jung w pierwszym rzedzie, Brill, Jones i Ferenczi z tylu — Clark University, wrzesień 1909. W pierwszym rzędzie od lewej: Zygmunt Freud, G. Stanley Hall i Carl Gustav Jung. Z tyłu: Abraham Brill, Ernest Jones i Sándor Ferenczi. To właśnie w czasie tej podróży Jungowi przyśnił się dom z jaskinią w piwnicy.

Na miejscu poznali też Williama Jamesa, twórcę funkcjonalizmu, dla którego teoria miała sens tylko wtedy, gdy dało się ją przełożyć na realną zmianę w życiu człowieka. Więcej o Jamesie i funkcjonalizmie znajdziesz w drugiej części serii „Jak powstała psychologia”.

Cała wyprawa trwała około siedmiu tygodni. Żeby zabić czas na statku, Freud i Jung wyrobili sobie nawyk codziennego analizowania nawzajem swoich snów. I właśnie wtedy pękły fundamenty ich przyjaźni.

Jedno zdanie, które wszystko zmieniło

Freud opowiedział jeden ze swoich snów. Jung poprosił go, żeby szczerze powiedział, z czym kojarzy mu się pewien szczegół. Freud nagle odmówił, spojrzał na niego podejrzliwie i uciął:

„Nie mogę ryzykować mojego autorytetu”.

Dla Junga to był szok. Dotarło do niego, że Freud nie zachowuje się jak rzetelny naukowiec, tylko jak szef chroniący swój wizerunek – woli zataić prawdę, niż pokazać uczniowi własną słabość.

Mlody Carl Gustav Jung w okularach i garniturze - archiwalny portret — Carl Gustav Jung w czasach współpracy z Freudem. Namaszczony na następcę tronu – ale coraz mniej skłonny, żeby przyjmować cudze dogmaty na wiarę.

Ostatecznym pęknięciem merytorycznym stał się słynny „Sen o domu”, który Jung miał krótko po tym incydencie. Przebywał w nieznanym, piętrowym domu, o którym miał wewnętrzne przekonanie, że to jego dom.

Zejście w dół – piętro po piętrze

Piętro – salon w stylu rokoko

Jasny, XVIII-wieczny, ozdobiony cennymi obrazami.

Parter – średniowiecze

Surowe meble z XV–XVI wieku, podłoga z czerwonej cegły, coraz więcej mroku.

Piwnica – starożytny Rzym

Za ciężkimi drzwiami kamienne schody i rzymskie sklepienia. Na posadzce żelazny pierścień w płycie.

Dno – prehistoryczna jaskinia

Pod zapadnią wąskie stopnie prowadzą do jaskini wykutej w skale. Gruby kurz, prymitywna ceramika, kości – i dwie na wpół rozsypane ludzkie czaszki. W tym miejscu sen się kończy.

Freud, zgodnie z personalistycznym dogmatem psychoanalizy, chciał przede wszystkim ustalić, do kogo należały czaszki – widząc w nich nieświadome życzenie śmierci wymierzone w konkretne osoby z otoczenia Junga. Jung uznał tę próbę wtłoczenia snu w teorię popędów za groteskową i płytką.

On sam odczytał sen jako zejście przez historyczne warstwy własnego umysłu. Salon był tylko doraźnym horyzontem świadomości, a czaszki w piwnicy – praprzodkami, którzy kształtują wspólną naturę całej ludzkości. Psychika okazała się budowlą ewolucyjną, postawioną na czymś znacznie głębszym niż osobiste wspomnienia.

Nieświadomość zbiorowa – oprogramowanie wspólne dla wszystkich

Tak Jung sformułował koncepcję nieświadomości zbiorowej, odrzucając przekonanie, że umysł niemowlęcia to tabula rasa zapisywana wyłącznie przez środowisko. Nieświadomość zbiorowa nie zawiera osobistych wspomnień o starożytnym Rzymie czy jaskiniach. Zawiera aprioryczne skłonności do reagowania na uniwersalne ludzkie zjawiska: ciemność, matkę, narodziny, śmierć, polowanie, słońce. To wgrane „oprogramowanie” wspólne dla każdego człowieka.

Nieświadomość według Freuda – kocioł

Nie tylko piwnica na wyparte traumy, ale buzujący kocioł pierwotnych instynktów – pole nieustannej walki między Erosem, popędem życia, a Tanatosem, popędem śmierci i destrukcji.

Nieświadomość według Junga – świątynia

Wielopiętrowa świątynia i podziemny ocean mądrości – ewolucyjne dziedzictwo całego gatunku, które nie tylko więzi, ale też prowadzi.

Marzenie o jednej, spójnej psychoanalizie prysło. Panowie próbowali jeszcze współpracować, ale po publikacji przez Junga „Przemian i symboli libido” w 1912 roku pęknięcie było już nie do naprawienia. W 1913 roku zerwali kontakt – i nigdy więcej ze sobą nie rozmawiali. Ich spór dał jednak początek dwóm najpotężniejszym kierunkom w historii psychologii. O freudowskiej stronie tej historii przeczytasz w trzeciej części serii „Jak powstała psychologia”.

Chcesz cały odcinek „Mistrz kontra Uczeń: Jung vs Freud”?

Napisz pod filmem komentarz „Jung vs Freud”. Jak zbierze się 10 takich komentarzy – postaram się przygotować osobny, obszerny materiał o tej relacji. I zostaw łapkę w górę – to naprawdę motywuje.

Archetyp – suche łożysko rzeki

Kluczowym elementem nieświadomości zbiorowej są archetypy. Archetyp sam w sobie to pierwowzór – niewidzialna, pusta matryca, struktura formalna pozbawiona konkretnej treści. Jung porównywał go do wyschniętego łożyska rzeki o z góry wyznaczonym kształcie. Dopiero gdy popłynie nim woda indywidualnego doświadczenia, archetyp wypełnia się treścią i staje się widoczny – w mitologiach, religiach, baśniach, ale też we współczesnych lękach, sztuce, a nawet w urojeniach schizofrenicznych.

Aktywacji archetypu niemal zawsze towarzyszy numinosum – doświadczenie grozy i jednocześnie obezwładniającej fascynacji, jak przy spotkaniu z siłą o znamionach boskości, która zdecydowanie przerasta możliwości jednostki. To trochę jak mityczne historie, w których człowiek wchodzi w bezpośrednie starcie z Bogiem – jak biblijny Jakub, który całą noc walczył z tajemniczą postacią i wyszedł z tej walki odmieniony, ale też okaleczony.

Kiedy budzą się archetypy?

Aktywacja archetypu rzadko jest dobrowolna. Zwykle przypomina pęknięcie tamy. Puste łożysko potrzebuje potężnego strumienia libido, czyli energii psychicznej, żeby się obudzić. Jung nazywał ten proces konstelacją – i zauważył, że uruchamia się najczęściej wtedy, gdy wyczerpią się dotychczasowe sposoby radzenia sobie z życiem.

Kiedy człowiek zderza się ze ścianą nierozwiązywalnego kryzysu – bolesnym przejściem w drugą połowę życia, konfrontacją z własną śmiertelnością albo nagłym rozpadem misternie budowanej Persony – jego zewnętrzna aktywność zamiera. Zablokowana energia nie może płynąć naprzód, więc cofa się w głąb, aż natrafia na pradawne łożyska. Pod tym ciśnieniem martwa struktura ożywa, zasysa osobiste doświadczenia i formuje się w potężny, naładowany emocjami obraz.

Po czym poznać, że archetyp się uaktywnił?

wszystkie myśli, lęki i pragnienia zaczynają orbitować wokół jednego motywu – archetyp zakrzywia pole psychiczne jak anomalia grawitacyjna,
pojawiają się „wielkie sny” – pełne mitycznej, zawiłej symboliki,
w życiu jawnym mnożą się synchroniczności – zdarzenia, w których świat zewnętrzny zdaje się upiornie trafnie odpowiadać na to, co dzieje się w Twoim wnętrzu.

Synchroniczność to dla Junga coś znacznie głębszego niż przypadek: moment, w którym sen, wizja czy natrętna myśl w nieprawdopodobny sposób splata się z fizycznym wydarzeniem, choć nie łączy ich żaden związek przyczynowy – a Ty czujesz, że to wydarzenie niesie dla Ciebie wstrząsające znaczenie.

Gdy archetyp budzi się w całym narodzie

Zjawisko to nie dotyczy wyłącznie jednostek. Jung ostrzegał, że w okresach masowej dezorientacji i upadku wartości archetypy mogą ulec konstelacji zbiorowej. Całe narody, zmagające się z poczuciem zagrożenia i brakiem sensu, potrafią nieświadomie uruchomić archaiczne wzorce destrukcji albo ślepego posłuszeństwa. W skali makro prowadzi to do masowej psychozy i usankcjonowanego totalitaryzmu. Jung pisał o tym już w latach 30., obserwując Niemcy. Podobne mechanizmy z zupełnie innej strony opisywał Gustaw Le Bon w „Psychologii tłumu”.

Inflacja – największe niebezpieczeństwo

Inflacja psychiczna

Archetyp dysponuje energią miażdżąco przewyższającą zasoby Ego i dąży do przejęcia nad nim kontroli. Jeśli granice świadomości są pęknięte, człowiek przestaje odróżniać własne „ja” od uaktywnionego wzorca. Zaczyna wierzyć, że sam jest nieomylnym mędrcem, mesjaszem albo wszechpotężnym demonem.

Dopiero ogromny wysiłek obiektywizacji – oddzielenia się od tej siły, uznania jej wielkości i zachowania granic własnego, ludzkiego rozumu – pozwala zamienić niszczycielskie numinosum w surowiec do indywiduacji.