Jacques Lacan – Kiedy Mówisz, Nie Mówisz Tego, Co Naprawdę Myślisz

Wyobraź sobie, że ktoś mówi Ci: kiedy mówisz, to wcale nie mówisz tego, co naprawdę myślisz. I co gorsza — nawet nie zdajesz sobie z tego sprawy. Brzmi jak prowokacja, ale dla Jacquesa Lacana było to opis rzeczywistości. Dziś przyjrzymy się teorii człowieka, który jednym zdaniem potrafił podważyć to, co większość z nas uznaje za oczywiste.

Kim był Jacques Lacan?

Jacques Lacan był francuskim psychoanalitykiem i psychiatrą, urodzonym w 1901 roku. Studiował medycynę, a następnie specjalizował się w psychiatrii i psychoanalizie. Swoją karierę zaczynał w nurcie freudowskim, lecz z czasem zaczął rozwijać własne podejście — dla wielu przełomowe, dla innych kompletnie niezrozumiałe.

Lacan był znany z tego, że mówił i pisał w sposób wyjątkowo skomplikowany. Jego seminaria przyciągały tłumy, ale jednocześnie wiele osób miało problem ze zrozumieniem jego teorii. Mimo to wywarł ogromny wpływ na współczesną psychologię, filozofię i językoznawstwo. Zmarł w 1981 roku, pozostawiając dorobek, który do dziś jest analizowany i rozwijany.

Twoje „ja" jest konstrukcją

Większość ludzi zakłada jedną prostą rzecz: że ma dostęp do samego siebie. Że jeśli coś czujemy, jesteśmy w stanie to nazwać. Że nasze „ja" siedzi gdzieś w środku i mamy do niego bezpośredni dostęp.

Lacan powiedziałby: nie. I to „nie" nie jest drobną poprawką. To jest całkowite odwrócenie sposobu, w jaki myślimy o sobie.

Według Lacana człowiek nie ma pełnego dostępu do samego siebie, a to, co nazywamy „ja", jest w dużej mierze konstrukcją. Budujemy je z kawałków — z tego, co słyszymy od innych ludzi, z tego, jak jesteśmy nazywani, oceniani, interpretowani. Od dziecka ktoś mówi Ci, kim jesteś. „Jesteś spokojny", „jesteś trudny", „jesteś zdolny", „jesteś problematyczny". I powoli zaczynasz w to wierzyć. Z tych komunikatów budujesz obraz siebie — który niekoniecznie jest prawdą o Tobie, lecz opowieścią, jaka powstała w relacji.

Więzień języka

Jeśli Twoje „ja" jest opowieścią, a Ty próbujesz ją wyrazić za pomocą języka — pojawia się podwójny filtr. Najpierw interpretujesz siebie, a potem próbujesz to jeszcze ubrać w słowa, które nie są Twoje.

Bo język, i to jest kluczowa rzecz u Lacana, nie należy do Ciebie. Ty się go uczysz. Dostajesz go od świata. Słowa, których używasz, mają znaczenia istniejące zanim się urodziłeś. A Ty próbujesz nimi opisać coś bardzo osobistego — coś, co często nie mieści się w tych ramach.

Dlatego Lacan mówił, że człowiek jest „uwięziony w języku". To nie jest metafora. To konkretna teza: my nie mówimy dokładnie tego, co chcemy powiedzieć. Mówimy to, co jesteśmy w stanie powiedzieć przy użyciu dostępnych nam symboli. Między tym, co czujesz, a tym, co mówisz, zawsze istnieje luka.

Żeby to zobrazować — wyobraź sobie, że tłumaczysz to samo zdanie kilkukrotnie przez Google Tłumacza. Z każdym kolejnym przejściem pierwotne zdanie traci swój sens. Coś podobnego dzieje się za każdym razem, gdy próbujesz opisać siebie słowami.

Prawda pojawia się obok — nie wprost

Ile razy ktoś mówi: „jestem w porządku", a Ty czujesz, że coś się nie zgadza? Ile razy sam mówiłeś, że wszystko jest okej, mimo że w środku był chaos? I co najciekawsze — często nie jest to świadome kłamstwo. Ktoś naprawdę wierzy w to, co mówi, bo to jest jedyna dostępna dla niego wersja tej historii.

Lacan zwrócił uwagę na coś bardzo niewygodnego: prawda o człowieku bardzo rzadko pojawia się w tym, co mówi on wprost. Ona pojawia się obok — w przejęzyczeniach, w dziwnych skrótach myślowych, w powtórzeniach, w nagłych zmianach tematu, w tym, czego ktoś nie chce powiedzieć albo nie potrafi nazwać.

Dlatego w psychoanalizie nie słucha się tylko treści, ale przede wszystkim sposobu mówienia. Możesz opowiadać logiczną i spójną historię, a jednocześnie zdradzać coś zupełnie innego w tym, jak ją opowiadasz.

Wyobraź sobie kogoś, kto powtarza kilka razy: „to dla mnie już zamknięty temat". Teoretycznie brzmi jak zakończona sprawa. Ale jeśli ktoś musi to powtarzać, zazwyczaj oznacza, że temat wcale nie jest zamknięty. Lacan powiedziałby, że właśnie w tym nacisku i powtórzeniu pojawia się coś kluczowego — coś, co próbuje się przebić, ale jeszcze nie może.

Nieświadomość ustrukturyzowana jak język

Jedna z najbardziej znanych tez Lacana brzmi: „nieświadomość jest ustrukturyzowana jak język". Sens jest konkretny: to, co w Tobie nieświadome, nie znika. Wypierasz coś — i to dalej działa. Tyle że nie komunikuje się wprost. Ono „mówi" przez skojarzenia, przez symbole, przez błędy, przez to, co wydaje się przypadkowe.

Jeśli Twoja nieświadomość „mówi", ale nie wprost, to znaczy, że możesz nie rozumieć samego siebie, nawet kiedy mówisz o sobie. Możesz opowiadać historię o swoim życiu, która jest spójna i logiczna, a jednocześnie nie dotyka tego, co naprawdę się w Tobie dzieje. Możesz być przekonany, że wiesz, czego chcesz — a Twoje decyzje będą szły w zupełnie innym kierunku.

Dlatego Lacan był bardzo sceptyczny wobec prostych haseł typu „bądź sobą". Bo jego zdaniem większość ludzi nie do końca wie, kim jest to „ja", do którego próbuje wrócić.

Jak wygląda terapia lacanowska?

Większość ludzi myśli o terapii prosto: idziesz, opowiadasz o problemach, terapeuta pomaga je zrozumieć i „naprawić". Lacan powiedziałby, że to nie do końca tak działa.

W terapii lacanowskiej terapeuta nie daje gotowych odpowiedzi. Wręcz przeciwnie — jego rola polega na słuchaniu, ale bardzo specyficznym. Słucha nie tylko tego, co mówisz, ale przede wszystkim tego, jak to mówisz. Zwraca uwagę na powtórzenia, na dziwne sformułowania, na momenty zatrzymania, na rzeczy wypowiedziane mimochodem.

Terapeuta może zareagować jednym krótkim pytaniem, powtórzyć Twoje zdanie albo po prostu zamilknąć. I to milczenie jest kluczowe — chodzi o to, żebyś Ty zaczął słyszeć samego siebie. Bo na co dzień mówimy automatycznie, lecimy po schematach, po gotowych historiach, które już znamy. Terapeuta lacanowski próbuje ten automat zatrzymać.

W tym podejściu zakłada się, że problem nie leży tylko w tym, co przeżywasz, ale też w tym, jak o tym mówisz. Bo sposób, w jaki opowiadasz swoją historię, często podtrzymuje ten problem. Terapia polega na rozbiciu tej narracji — nie przez dawanie rad, ale przez zatrzymywanie się na słowach, które wydają się oczywiste, a w rzeczywistości takie nie są.

Dlatego sesje u Lacana bywały krótkie — czasem bardzo krótkie. Potrafił zakończyć spotkanie dokładnie w momencie, w którym padło jedno ważne zdanie. Dla niego nie liczyła się długość rozmowy, tylko moment, w którym coś „kliknie".

Narracja i tożsamość — opowiadasz siebie

Narracja to opowieść osadzona w określonych ramach — z bohaterami, wydarzeniami i akcją. Lacan powiedziałby: to historia, którą sobie opowiadasz przy użyciu języka, który dostałeś od innych ludzi. I to zmienia wszystko, bo ta narracja nie jest neutralna.

Jest zbudowana z gotowych schematów, określonych słów, pewnych struktur, które już istnieją. I Ty próbujesz w nich zmieścić swoje doświadczenie. Zamiast bezpośrednio doświadczać siebie, zaczynasz opowiadać siebie.

Oprócz tego, co mówisz wprost, istnieje drugi poziom tej opowieści — to, co ujawnia się między wierszami, czego nie mówisz wprost, ale co i tak jest obecne w sposobie, w jaki opowiadasz. I właśnie to najbardziej interesowało Lacana.

Możesz mówić: „zawsze trafiam na złych ludzi". Dla Lacana to nie jest tylko informacja — to fragment narracji, który coś podtrzymuje. Bo jeśli „zawsze trafiasz", jest w tym jakaś struktura, jakiś wzór, którego możesz nie widzieć. Terapia polega właśnie na tym, żeby to zobaczyć. Nie zmienia się tylko wydarzeń z przeszłości — zmienia się sposób, w jaki o nich mówisz. A kiedy zmienia się narracja, zmienia się też to, jak siebie postrzegasz.

Žižek — Lacan w świecie popkultury i ideologii

Idee Lacana nie zatrzymały się na psychoterapii. Jedną z osób, która najbardziej je rozwinęła, jest Slavoj Žižek — filozof, który potrafi w jednej chwili przejść od psychoanalizy do „Matrixa", od filozofii do popkultury i zrobić z tego jedną spójną myśl.

Žižek pokazał, że mechanizmy lacanowskie działają nie tylko w gabinecie terapeuty, ale wszędzie dookoła nas. W filmach, w reklamach, w polityce, w tym, jak myślimy o świecie. Bo jeśli u Lacana problem polega na tym, że człowiek jest „uwięziony w języku", to Žižek mówi: dokładnie tak samo jest z rzeczywistością, w której żyjesz.

Ty nie widzisz świata takim, jaki on jest. Widzisz go przez interpretacje, przez narracje, przez znaczenia, które zostały Ci wcześniej podane. Oglądasz film i myślisz, że to tylko rozrywka — a jednocześnie uczysz się, co jest atrakcyjne, co jest ważne, kim powinieneś być i czego powinieneś chcieć. I nie masz poczucia, że ktoś Cię tego uczy — masz poczucie, że to Twoje własne myśli.

Žižek dodaje jeszcze coś prowokacyjnego: czasami nie chodzi o to, że nie widzimy prawdy. Czasami problem polega na tym, że ją widzimy, ale wolimy ignorować, bo jest zbyt niewygodna. I to jest bardzo mocno lacanowskie — nie kwestia braku informacji, ale przywiązania do historii, które sobie opowiadamy, nawet gdy nas ograniczają.

Zobacz też inne odcinki